Chapter 7: विचित्रः साक्षी

Important questions — the ones the board asked most (3)

1. Q1Case-based5 marksAsked: 2024

   अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत : आरक्षी सुपुष्टदेह आसीत्, अभियुक्तश्च अतीव कृशकाय: । भारवत: शवस्य स्कन्धेन वहनं तत्कृते दुष्करम् आसीत् । स भारवेदनया क्रन्दति स्म । तस्य क्रन्दनं निशम्य मुदित आरक्षी तमुवाच — “रे दुष्ट ! तस्मिन् दिने त्वयाऽहं चोरिताया मञ्जूषाया ग्रहणाद् वारित: । इदानीं निजकृत्यस्य फलं भुङ्क्ष्व । अस्मिन् चौर्याभियोगे त्वं वर्षत्रयस्य कारादण्डं लप्स्यसे” इति प्रोच्य उच्चै: अहसत् । यथाकथञ्चिद् उभौ शवमानीय एकस्मिन् चत्वरे स्थापितवन्तौ । न्यायाधीशेन पुनस्तौ घटनाया: विषये वक्तुमादिष्टौ । आरक्षिणि निजपक्षं प्रस्तुतवति आश्चर्यम् अघटत् स शव: प्रावारकमपसार्य न्यायाधीशमभिवाद्य निवेदितवान् — मान्यवर ! एतेन आरक्षिणा अध्वनि यदुक्तं तद् वर्णयामि ‘त्वयाऽहं चोरिताया: मञ्जूषाया: ग्रहणाद् वारित:, अत: निजकृत्यस्य फलं भुङ्क्ष्व ।’ (i) एकपदेन उत्तरत : (केवलं प्रश्नद्वयम्) (क) सुपुष्टदेह: क: आसीत् ? (ख) अभियुक्तय भारवत: कस्य वहनं दुष्करम् आसीत् ? (ग) कृशकाय: क: आसीत् ? (ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत : (केवलं प्रश्नद्वयम्) (क) आरक्षी अभियुक्तं प्रति दण्डविषये किम् प्रोच्य उच्चै: अहसत् ? (ख) अभियुक्त: कया क्रन्दति स्म ? (ग) उभौ शवम् आनीय कुत्र स्थापितवन्तौ ? (iii) निर्देशानुसारम् उत्तरत : (केवलं प्रश्नद्वयम्) (क) त्वं वर्षत्रयस्य कारादण्डं लप्स्यसे अत्र वाक्ये कर्तृपदं किम् ? (ख) ‘चोरिताया:’ इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम् ? (ग) ‘प्रणम्य’ इति पदस्य किं पर्यायपदं गद्यांशे प्रयुक्तम् ?

   

   Medha Ma’am

   AskMedha’s AI teacher

   Watch it on the board · 130 s

   Model answer · Sanskrit unseen passage, comprehension (chor-nyayadhish story)

   1. 1.(i) (क) आरक्षी। (अथवा (ग) अभियुक्तः।)0.5 marks
   2. 2.(i) (ख) शवस्य। (अथवा (ग) अभियुक्तः।)0.5 marks
   3. 3.(ii) (क) 'अस्मिन् चौर्याभियोगे त्वं वर्षत्रयस्य कारादण्डं लप्स्यसे' इति प्रोच्य आरक्षी उच्चैः अहसत्। (अथवा (ग) उभौ शवम् आनीय एकस्मिन् चत्वरे स्थापितवन्तौ।)1 mark
   4. 4.(ii) (ख) अभियुक्तः भारवेदनया क्रन्दति स्म। (अथवा (ग) उभौ शवम् आनीय एकस्मिन् चत्वरे स्थापितवन्तौ।)1 mark
   5. 5.(iii) (क) अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदम् — 'त्वम्'। (अथवा (ग) 'प्रणम्य' इति पदस्य पर्यायपदम् — 'अभिवाद्य'।)1 mark
   6. 6.(iii) (ख) 'चोरितायाः' इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदम् — 'मञ्जूषायाः'। (अथवा (ग) 'प्रणम्य' इति पदस्य पर्यायपदम् — 'अभिवाद्य'।)1 mark

   Marks split from a structure derived from past papers (checked twice); not CBSE’s official scheme

2. Q2Case-based5 marksAsked: 2023

   अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत । कश्चन निर्धनो जन: भूरि परिश्रम्य किञ्चिद् वित्तमुपार्जितवान् । तेन वित्तेन स्वपुत्रम् एकस्मिन् महाविद्यालये प्रवेशं दापयितुं सफलो जात: । ततस्तनय: तत्रैव छात्रावासे निवसन् अध्ययने संलग्न: समभूत् । एकदा स पिता तनूजयस्य रुग्णतामाकर्ण्य व्याकुलो जात: पुत्रं द्रष्टुं च प्रस्थित: । परमर्थाशर्येन पीडित: स बसयानं विहाय पदातिरेव प्राचलत् । पदातिक्रमेण संचलन् सायं समयेऽप्यसौ गन्तव्याद् दूरे आसीत् । निशान्धकारे प्रसृते विजने प्रदेशे पदयात्रा न शुभावहा 'इति विचार्य स पार्श्वस्थिते ग्रामे रात्रिनिवासं कर्तुं कश्चिद् गृहस्थमुपागत: । करुणापरो गृही तस्मै आश्रयं प्रायच्छत् । (i) एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) (क) कीदृश: जन: भूरि परिश्रम्य किञ्चिद् वित्तमुपार्जितवान् ? (ख) तनय: कुत्र निवसन् अध्ययने संलग्न: समभूत् ? (ग) करुणापरो गृही कस्मै आश्रयं प्रायच्छत् ? (ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) (क) स पिता किमर्थं व्याकुलो जात: ? (ख) स: किं विचार्य पार्श्वस्थिते ग्रामे रात्रिनिवासं कर्तुं कश्चिद् गृहस्थमुपागत: ? (ग) अर्जितेन वित्तेन स: जन: किम् अकरोत् ? (iii) निर्देशानुसारम् उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) (क) "परमर्थाशर्येन पीडित: स: बसयानं विहाय पदातिरेव प्राचलत्" अत्र वाक्ये कर्तृपदं किम् ? (ख) 'करुणापर:' इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं किम् ? (ग) 'पुत्रस्य' इति पदस्य किं पर्यायपदं गद्यांशे प्रयुक्तम् ?

3. Q3Long answer4 marksAsked: 2024

   अधोलिखितानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारं संयोज्य पुन: लिखत : (i) निर्धनस्य पुत्र: छात्रावासे निवसन् अध्ययने संलग्नो जात: । (ii) तेन वित्तेन स्वपुत्रं एकस्मिन् महाविद्यालये प्रवेशं कारितवान् । (iii) कश्चन निर्धन: जन: परिश्रमेण किञ्चित् धनम् अर्जितवान् । (iv) पुत्रस्य रुग्णतां श्रुत्वा पिता व्याकुलो जात: । (v) पुत्र: छात्रावासे रुग्ण: जात: । (vi) सायङ्कालो जात: परं गन्तव्यात् स: पुत्र: दूरे आसीत् । (vii) निर्धन: स्वपुत्रं द्रष्टुं पदाति: एव प्राचलत् । (viii) स: पार्श्वस्थिते ग्रामे रात्रिनिवासं कर्तुं कमपि गृहम् उपागत: ।

   

   Medha Ma’am

   AskMedha’s AI teacher

   Watch it on the board · 70 s

   Model answer · sentence sequencing, Vichitra Sakshi

   1. 1.कश्चन निर्धन: जन: परिश्रमेण किञ्चित् धनम् अर्जितवान्।0.5 marks
   2. 2.तेन वित्तेन स्वपुत्रं एकस्मिन् महाविद्यालये प्रवेशं कारितवान्।0.5 marks
   3. 3.निर्धनस्य पुत्र: छात्रावासे निवसन् अध्ययने संलग्नो जात:।0.5 marks
   4. 4.पुत्र: छात्रावासे रुग्ण: जात:।0.5 marks
   5. 5.पुत्रस्य रुग्णतां श्रुत्वा पिता व्याकुलो जात:।0.5 marks
   6. 6.निर्धन: स्वपुत्रं द्रष्टुं पदाति: एव प्राचलत्।0.5 marks
   7. 7.सायङ्कालो जात: परं गन्तव्यात् स: पुत्र: दूरे आसीत्।0.5 marks
   8. 8.स: पार्श्वस्थिते ग्रामे रात्रिनिवासं कर्तुं कमपि गृहम् उपागत:।0.5 marks

   • प्रत्येक वाक्य में 'निर्धन:', 'धनम् अर्जितवान्' जैसे मूल शब्द ज्यों के त्यों लिखें।
   • वाक्यों को (i) से (viii) तक दिए क्रमानुसार न रखकर घटनाक्रमानुसार नए क्रम में लिखें।
   • 'छात्रावासे', 'रुग्णतां', 'सायङ्कालो', 'रात्रिनिवासं' आदि शब्द अपने-अपने वाक्य में अवश्य लिखें।

   Marks split from a structure derived from past papers (checked twice); not CBSE’s official scheme

Questions parents and students ask

How many marks does "विचित्रः साक्षी" carry in CBSE Class 10 Sanskrit?

In the CBSE papers of 2023–2026, this chapter carried about 4 marks and about 1 questions a year; by marks it ranks 11 in Sanskrit.

Which are the most important (VVI) questions of "विचित्रः साक्षी"?

The 3 questions above are from the board’s real papers, each with the years it was asked; the most-asked come first with their full model answers. All 3 written questions of this chapter, with answers, are in the AskMedha app.

Do the answers follow the board’s marking scheme?

Yes. CBSE publishes its marking schemes; every model answer here is written point by point to the marks the board’s own scheme gives, and checked by a second, independent model.