CBSE Class 10 · Sanskrit · board exam 2027
Chapter 5: सुभाषितानि — notes
The chapter’s 6 parts in the book’s order — the first idea of each and the points Medha Ma’am writes on the board — and the summary at the end. The full lesson and a check question for each part are in the app.
1. सुभाषितं किम् अस्ति, तथा परिश्रमस्य महत्त्वम्
देखिए, सबसे पहले समझते हैं कि सुभाषित किसे कहते हैं।
- • सुभाषितम् = अर्थगम्भीर, प्रेरणात्मिका पद्यरचना
- • आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः।
- • नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति।
- • अवसीदति = दुःखी होता है
2. गुण-बल को पहचानने की क्षमता
देखिए, अब दूसरा श्लोक देखते हैं।
- • गुणी गुणं वेत्ति, निर्गुणो न वेत्ति।
- • बली बलं वेत्ति, निर्बलः न वेत्ति।
- • पिको वसन्तस्य गुणं जानाति, वायसः न जानाति।
- • करी सिंहस्य बलं जानाति, मूषकः न जानाति।
- • वेत्ति = जानता है, वायसः = कौआ, करी = हाथी
3. क्रोध और उसका दुष्प्रभाव
देखिए बोर्ड पर, पहला श्लोक है — "निमित्तमुद्दिश्य यः प्रकुप्यति, तस्यापगमे प्रसीदति।" इसका मतलब, जो कोई किसी कारण की वजह से क्रोध करता है, वह उस कारण के खत्म होते ही शांत हो जाता है।
- • निमित्तमुद्दिश्य यः प्रकुप्यति, तस्यापगमे प्रसीदति।
- • अकारणद्वेषि मनः तं कथं परितोषयिष्यति?
- • क्रोधो हि शत्रुः प्रथमो नराणां, देहस्थितो देहविनाशनाय।
- • यथा काष्ठगतो वह्निः, स एव वह्निर्दहते शरीरम्।
4. बुद्धिमान की पहचान
देखिए बोर्ड पर, यह चौथा श्लोक है।
- • उदीरितोऽर्थः पशुनापि गृह्यते।
- • हयाश्च नागाश्च वहन्ति बोधिताः।
- • अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः।
- • परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः।
- • समान-शील-व्यसनेषु सख्यम्।
5. वृक्ष का आश्रय और हर वस्तु का उपयोग
देखिए बोर्ड पर।
- • सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः।
- • यदि दैवात् फलं नास्ति, छाया केन निवार्यते।
- • अमन्त्रमक्षरं नास्ति, नास्ति मूलमनौषधम्।
- • अयोग्यः पुरुषः नास्ति, योजकस्तत्र दुर्लभः।
- • अश्वश्चेद् धावने वीरः, भारस्य वहने खरः।
6. महान पुरुषों की समरूपता
देखिए, यह नवाँ श्लोक है।
- • संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता।
- • उदये सविता रक्तः, अस्तमये तथा रक्तः।
- • सविता = सूर्य
Summary
देखिए, अब हम पूरे पाठ को याद करते हैं। सुभाषितानि में दस सुभाषितों से जीवन की बड़ी बातें सिखाई गई हैं। सबसे पहले बताया गया, परिश्रम का महत्त्व — आलस्य हमारा शत्रु है, और मेहनत ही सच्चा दोस्त है। फिर बताया गया कि गुण और ताकत को पहचानने की समझ गुणी और बलवान में ही होती है, यह हमने पिक-वायस और करी-मूषक के उदाहरण से समझा। इसके बाद क्रोध को मनुष्य का पहला शत्रु बताया गया, और इसे लकड़ी में छिपी आग से समझाया गया — ऊपर से शांत, पर अंदर खतरनाक। फिर आया, असली बुद्धिमान वह है जो बिना कहे, सिर्फ़ इशारे से बात समझ जाए। और दोस्ती हमेशा समान स्वभाव वालों में ही टिकती है। अंत में सिखाया गया, हर चीज़ और हर इंसान किसी न किसी काम का होता है, बस उसे सही जगह जोड़ने वाला चाहिए। और महान लोग सुख हो या दुख, सूर्य की तरह दोनों में एक जैसे शांत रहते हैं। अच्छा, आप बताइए — इन दस सुभाषितों में से आपको सबसे अच्छी बात कौन सी लगी?
Ask Medha · Medha Ma’am — CBSE Class 10 Sanskrit, Chapter 5. Written from the textbook, checked twice.
Questions parents and students ask
- How do I get the "सुभाषितानि" notes as a PDF?
- Press "Save as PDF" — the phone’s print sheet opens; choose "Save as PDF" there. The PDF holds the notes only.
- Where are these notes written from?
- From the chapter’s own textbook text, part by part, in the book’s own terms; a second, independent model then checked every part against the book. The full lesson, a check question for each part and the practice are in the Ask Medha app.
The same preparation, with Medha Ma’am — on your phone
Every question of every chapter with its model answer, practice questions in the board’s own shapes, 45 minutes of class a day, written answers marked, a test every Sunday and a WhatsApp report to parents.
Medha Ma’am is an AI teacher, not a live tutor. Every answer is checked twice; a person takes responsibility.