Chapter 5: सुभाषितानि

Important questions — the ones the board asked most (5)

1. Q1Case-based5 marksAsked: 2026

   अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नान् संस्कृतेन उत्तरत –

2. Q2Case-based5 marksAsked: 2024

   अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नान् संस्कृतेन उत्तरत : पिता यच्छति पुत्राय बाल्ये विद्याधनं महत् । पिताऽस्य किं तपस्तेपे इत्युक्तिस्तत्कृतज्ञता ।। (i) एकपदेन उत्तरत : (केवलं प्रश्नद्वयम्) (क) पिता कदा विद्याधनं यच्छति ? (ख) पिता कस्मै विद्याधनं यच्छति ? (ग) क: तप: तेपे ? (ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत : (केवलं प्रश्नद्वयम्) (क) का उक्ति: कृतज्ञता ? (ख) पिता पुत्राय कीदृशं विद्याधनं यच्छति ? (ग) पिता पुत्राय बाल्ये कीदृशं धनं यच्छति ? (iii) निर्देशानुसारम् उत्तरत : (केवलं प्रश्नद्वयम्) (क) ‘सुताय’ इति पदस्य पर्यायपदं किम् ? (ख) ‘महत्’ इति पदस्य विशेष्यपदं किम् ? (ग) ‘यच्छति’ इति पदस्य कर्तृपदं किम् ?

   

   Medha Ma’am

   AskMedha’s AI teacher

   Watch it on the board · 60 s

   Model answer · Sanskrit unseen verse comprehension (पितृ-कृतज्ञता)

   1. 1.(क) बाल्ये। (ख) पुत्राय।1 mark
   2. 2.पिता पुत्राय बाल्ये महत् विद्याधनं यच्छति।1 mark
   3. 3.पिता अस्य किं तपः तेपे इति उक्तिः तत्कृतज्ञता।1 mark
   4. 4.'सुताय' इति पदस्य पर्यायपदं 'पुत्राय' इति अस्ति।1 mark
   5. 5.'महत्' इति पदस्य विशेष्यपदं 'विद्याधनम्' इति अस्ति।1 mark

   • एकपदेन उत्तर में केवल एक ही शब्द लिखें, जैसे 'बाल्ये' अथवा 'पुत्राय'।
   • पूर्णवाक्येन उत्तर में 'कृतज्ञता', 'महत्' तथा 'विद्याधनम्' शब्द अवश्य लिखें।
   • निर्देशानुसार उत्तर में केवल पूछे गए पद का सही रूप लिखें, जैसे 'पुत्राय' या 'विद्याधनम्'।

   Marks split from a structure derived from past papers (checked twice); not CBSE’s official scheme

3. Q3Short answer4 marksAsked: 2026

   मञ्जूषायाः सहायतया अधोलिखितश्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा पुनः लिखत - विचित्र खलु संसारे नास्ति किञ्चित् निरर्थकम् । अश्वश्चेद् धावने वीरः भारस्य वहने खरः ।। अन्वयः - (i) ______ संसारे खलु किञ्चित् (ii) ______ न अस्ति । (iii) ______ चेद् धावने वीरः (तर्हि) भारस्य (iv) ______ खरः (वीरः) भवति । अथवा अधोलिखितश्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि मञ्जूषायाः साहाय्येन पूरयित्वा पुनः लिखत - त्यक्त्वा धर्मप्रदां वाचं परुषाम् योऽभ्युदीरयेत् । परित्यज्य फलं पक्वं भुङ्क्तेऽपक्व्वं विमूढधीः ।। भावार्थः - यः जनः धर्मप्रदां (i) ______ वदति, सः न केवलं स्वस्य जीवनम् अपितु अन्येषामपि जीवनं रसमयं करोति । किन्तु (ii) ______ उक्त्वा यः सर्वत्र कटुतां (iii) ______ । एतादृशः जनः मूर्खः भवति । कठोरवचनानां प्रयोगः तु (iv) ______ कटुफलस्य भक्षणस्य सदृशम् एव भवति ।

   

   Medha Ma’am

   AskMedha’s AI teacher

   Watch it on the board · 90 s

   Model answer · anvaya completion, subhashitani shloka 10

   1. 1.(i) विचित्रे — विचित्रे संसारे खलु किञ्चित् निरर्थकम् न अस्ति। (अथवा भावार्थे (i) वाणीं — यः जनः धर्मप्रदां वाणीं वदति।)1 mark
   2. 2.(ii) निरर्थकम् — विचित्रे संसारे खलु किञ्चित् निरर्थकम् न अस्ति। (अथवा भावार्थे (ii) कठोरवचनानि — किन्तु कठोरवचनानि उक्त्वा यः सर्वत्र कटुतां प्रसारयति।)1 mark
   3. 3.(iii) अश्वः — अश्वः चेद् धावने वीरः (तर्हि) भारस्य वहने खरः (वीरः) भवति। (अथवा भावार्थे (iii) प्रसारयति — यः सर्वत्र कटुतां प्रसारयति।)1 mark
   4. 4.(iv) वहने — भारस्य वहने खरः (वीरः) भवति। (अथवा भावार्थे (iv) अपक्वस्य — कठोरवचनानां प्रयोगः तु अपक्वस्य कटुफलस्य भक्षणस्य सदृशम् एव भवति।)1 mark

   Marks split from a structure derived from past papers (checked twice); not CBSE’s official scheme

4. Q4Short answer4 marksAsked: 2025

   मञ्जूषात: समुचितपदानि चित्वा अधोलिखित-श्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा पुन: लिखत - दुष्करण्यपि कर्माणि मतिवैभवशालिन: । नीतिं युक्तिं समालम्ब्य लीलयैव प्रकुर्वते ।। अन्वय: - मतिवैभवशालिन: (जना:) (i) ________ युक्तिं (च) (ii) ________ दुष्कराणि (iii) ________ कर्माणि (iv) ________ एव प्रकुर्वते । अथवा अधोलिखितश्लोकस्य भावार्थं रिक्तस्थानानि मञ्जूषाया: साहाय्येन पूरयित्वा पुन: लिखत - काक: कृष्ण: पिक: कृष्ण: को भेद: पिककाकयो: । वसन्तसमये प्राप्ते काक: काक: पिक: पिक: ।। भावार्थ: - अस्य भावोऽस्ति यत् काकस्य वर्ण: (i) ________ वर्तते (ii) ________ अपि वर्ण: कृष्ण: एव अस्ति । अत: तयो: (iii) ________ मध्ये क: भेद: अस्ति ? अर्थात वर्णदृष्ट्या तयो: कश्चिद् भेदो न दृश्यते । परन्तु यदा (iv) ________ समय: आगच्छति तदा तयो: स्वरै: ज्ञायते यत् क: काक: अस्ति कश्च पिकौ वर्तते ।

   How the model answer begins

   1. श्लोक का पूरा किया हुआ अन्वय इस प्रकार है: अन्वयः – मतिवैभवशालिनः (जनाः) नीतिं युक्तिं (च) समालम्ब्य दुष्कराणि अपि कर्माणि लीलया एव प्रकुर्वते। मञ्जूषा से चुने गए पद: (i) नीतिं – नीति को (ii) समालम्ब्य – सहारा लेकर…

   The full answer from Medha Ma’am →
5. Q5Short answer4 marksAsked: 2023

   मञ्जूषाया: सहायतया अधोलिखितश्लोकस्य अन्वयं पूरयत । 4x1=4 मृगा मृगै: सङ्गमनुव्रजन्ति, गावश्च गोभि: तुरगास्तुरङ्गै: । मूर्खाश्च मूर्खै: सुधिय: सुधीभि:, समान-शील-व्यसनेषु सख्यम् ।। अन्वय: - मृगा: (i) ________ गावश्च गोभि: (ii) ________ तुरङ्गै:, मूर्खा:, मूर्खै:, सुधिय: सुधीभि: सङ्घम् (iii) ________ । (iv) ________ समान-शील व्यसनेषु (भवति) । मञ्जूषा सख्यम्, मृगै:, तुरगा:, सङ्घम् । अथवा अधोलिखितश्लोकस्य भावार्थं मञ्जूषात: उचितपदानि चित्वा पूरयत । 4x1=4 आचार: प्रथमो धर्म: इत्येतद् विदुषां वच: । तस्माद् रक्षेत सदाचारं प्राणेभ्योऽपि विशेषत: ।। भावार्थ: - अस्य भावोऽस्ति यत् सदाचार: जनानां (i) ________ धर्म: अस्ति, इति (ii) ________ कथयन्ति अतएव जनै: (iii) ________ रक्षा प्राणेभ्य: अपि (iv) ________ करणीया । मञ्जूषा विद्वांस:, विशेषतया, प्रथम:, सदाचारस्य ।

   How the model answer begins

   1. मञ्जूषा से चुने गए उचित पद ये हैं: (i) मृगै: (ii) तुरगा: (iii) सङ्घम् (iv) सख्यम् पूरा अन्वय: मृगा: मृगै:, गावश्च गोभि:, तुरगा: तुरङ्गै:, मूर्खा: मूर्खै:, सुधिय: सुधीभि: सङ्घम् अनुव्रजन्ति। सख्यम् समान-शील-व्यसनेषु…

   The full answer from Medha Ma’am →

Questions parents and students ask

How many marks does "सुभाषितानि" carry in CBSE Class 10 Sanskrit?

In the CBSE papers of 2023–2026, this chapter carried about 6 marks and about 1 questions a year; by marks it ranks 3 in Sanskrit.

Which are the most important (VVI) questions of "सुभाषितानि"?

The 5 questions above are from the board’s real papers, each with the years it was asked; the most-asked come first with their full model answers. All 5 written questions of this chapter, with answers, are in the AskMedha app.

Do the answers follow the board’s marking scheme?

Yes. CBSE publishes its marking schemes; every model answer here is written point by point to the marks the board’s own scheme gives, and checked by a second, independent model.