Chapter 1: शुचिपर्यावरणम्

Important questions — the ones the board asked most (2)

1. Q1Case-based5 marksAsked: 2023

   अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत । वायुमण्डलं भृशं दूषितं न हि निर्मलं जलम् । कुत्सितवस्तुमिश्रितं भक्ष्यं समलं धरातलम् ।। करणीयं बहिरन्तर्जगति तु बहु शुद्धीकरणम् । शुचि ...।। (i) एकपदेन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) (क) जलं कीदृशं न अस्ति ? (ख) समलं किम् अभवत् ? (ग) भृशं दूषितं किम् अस्ति ? (ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) (क) मनुष्यै: किं करणीयम् ? (ख) भक्ष्यं कीदृशं जातम् ? (ग) शुद्धीकरणं कुत्र करणीयम् ? (iii) भाषिककार्यम् - (केवलं प्रश्नद्वयम्) (क) 'बहु' इति पदस्य पर्यायपदं किमस्ति ? (ख) 'अन्तर्' इति पदस्य विपर्ययपदं किम् ? (ग) 'जलम्' इति पदस्य विशेषणपदं किम् ?

   

   Medha Ma’am

   AskMedha’s AI teacher

   Watch it on the board · 90 s

   Model answer · Shuchiparyavaranam verse comprehension

   1. 1.(i) एकपदेन उत्तरत — (क) जलं कीदृशं न अस्ति ? उत्तरम् — निर्मलम्। (ग) भृशं दूषितं किम् अस्ति ? उत्तरम् — वायुमण्डलम्।1 mark
   2. 2.(ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत — (ख) भक्ष्यं कीदृशं जातम् ? उत्तरम् — भक्ष्यं कुत्सितवस्तुमिश्रितं जातम्। (खाने की चीज़ों में बुरी वस्तुएँ मिल गई हैं।) (ग) शुद्धीकरणं कुत्र करणीयम् ? उत्तरम् — शुद्धीकरणं बहिरन्तर्जगति अर्थात् बहिः जगति अन्तः जगति च बहु करणीयम्। (बाहरी संसार और भीतरी संसार, दोनों में बहुत शुद्धि करनी चाहिए।)2 marks
   3. 3.(iii) भाषिककार्यम् — (ख) 'अन्तर्' इति पदस्य विपर्ययपदं किम् ? उत्तरम् — 'अन्तर्' इति पदस्य विपर्ययपदं 'बहिः' अस्ति। (अन्तर् = भीतर, बहिः = बाहर) (ग) 'जलम्' इति पदस्य विशेषणपदं किम् ? उत्तरम् — 'जलम्' इति पदस्य विशेषणपदं 'निर्मलम्' अस्ति। (पद्यांश में 'निर्मलं जलम्' छपा है।)2 marks

   • हर भाग में केवल दो प्रश्न चुनकर उनके उत्तर लिखो और साथ में प्रश्न की संख्या (क), (ख), (ग) लिखो।
   • पूर्णवाक्य वाले उत्तर में प्रश्न के शब्द भी लिखो, जैसे "शुद्धीकरणं बहिरन्तर्जगति करणीयम्"।
   • विपर्ययपद और विशेषणपद पद्यांश से वैसे ही लिखो जैसे छपे हैं — "बहिः" और "निर्मलम्"।

   Marks split as in the board’s published marking scheme

2. Q2Long answer4 marksAsked: 2024

   मञ्जूषा: सहायतया अधोलिखितश्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा पुन: लिखत : ‘प्रस्तरतले लतातारुल्मा नो भवन्तु पिष्टा: । पाषाणी सभ्यता निसर्गे स्यान्न समाविष्टा ।। मानवाय जीवनं कामये नो जीवनमरणम् । शुचि ।। अन्वय: - (i) ________ प्रस्तरतले पिष्टा: नो (ii) ________ । निसर्गे (iii) ________ सभ्यता समाविष्टा न (iv) ________ । मानवाय जीवनं कामये नो जीवनमरणम् । मञ्जूषा पाषाणी, स्यात्, लतातारूल्मा:, भवन्तु अथवा अधोलिखितश्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि मञ्जूषाया: साहाय्येन पूरयित्वा पुन: लिखत : एक एव खगो मानी वने वसति चातक: । पिपासितो वा म्रियते याचते वा पुरन्दरम् ।। भावार्थ: - वने केवलम् (i) ________ एव (ii) ________ स्वाभिमानी पक्षी वसति । स: (iii) ________ वा म्रियते अथवा केवलं जलं (iv) ________ याचते अर्थात् स: सर्वं न याचते । मञ्जूषा चातक:, एक:, पिपासित:, इन्द्रदेवम्

   

   Medha Ma’am

   AskMedha’s AI teacher

   Watch it on the board · 90 s

   Model answer · anvaya completion, Shuchi Paryavaranam verse

   1. 1.(i) लतातरुगुल्माः — लतातरुगुल्माः प्रस्तरतले पिष्टाः नो भवन्तु। (अथवा भावार्थे (i) एकः — वने केवलम् एकः एव चातकः स्वाभिमानी पक्षी वसति।)1 mark
   2. 2.(ii) भवन्तु — लतातरुगुल्माः प्रस्तरतले पिष्टाः नो भवन्तु। (अथवा भावार्थे (ii) चातकः — वने केवलम् एकः एव चातकः स्वाभिमानी पक्षी वसति।)1 mark
   3. 3.(iii) पाषाणी — निसर्गे पाषाणी सभ्यता समाविष्टा न स्यात्। (अथवा भावार्थे (iii) पिपासितः — सः पिपासितः वा म्रियते।)1 mark
   4. 4.(iv) स्यात् — निसर्गे पाषाणी सभ्यता समाविष्टा न स्यात्। मानवाय जीवनं कामये नो जीवनमरणम्। (अथवा भावार्थे (iv) इन्द्रदेवम् — अथवा केवलं जलम् इन्द्रदेवम् याचते।)1 mark

   Marks split from a structure derived from past papers (checked twice); not CBSE’s official scheme

Questions parents and students ask

How many marks does "शुचिपर्यावरणम्" carry in CBSE Class 10 Sanskrit?

In the CBSE papers of 2023–2026, this chapter carried about 2 marks and about 1 questions a year; by marks it ranks 16 in Sanskrit.

Which are the most important (VVI) questions of "शुचिपर्यावरणम्"?

The 2 questions above are from the board’s real papers, each with the years it was asked; the most-asked come first with their full model answers. All 2 written questions of this chapter, with answers, are in the AskMedha app.

Do the answers follow the board’s marking scheme?

Yes. CBSE publishes its marking schemes; every model answer here is written point by point to the marks the board’s own scheme gives, and checked by a second, independent model.