अध्याय 3: अनुवाद और अपठित गद्यांश

VVI प्रश्न — बोर्ड ने जिन्हें सबसे ज़्यादा बार पूछा (14)

1. Q1लघु उत्तरीय13 अंकपूछा गया: 2025

   अधोलिखित गद्यांशों को ध्यानपूर्वक पढ़कर उस पर आधारित प्रश्नों के उत्तर निर्देशानुसार दें : (अ) किं नाम संस्कृतिः ? चेतसः संस्करणं संस्कृतिः इति अभिधीयते । सा नाम संस्कृतिः या मनसः मलं अपनयति, चेतसः चाञ्चल्यं दूरीकरोति, आत्मनश्च अज्ञानावरणम् अपसारयति । एषा लोकस्य राष्ट्रस्य संस्कृतेश्च उपकरोति । अस्मिन् विश्वे सा एव संस्कृतिः उपादेया वर्तते यया सर्वेषां स्वान्तेषु विश्वहितं विश्वबन्धुत्वं च आदर्शत्वेन उरीक्रियते । I. एकपदेन उत्तरत - 2 x 1 = 2 (क) कस्य संस्करणं संस्कृतिः ? (ख) का मनसः मलम् अपनयति ? II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - 2 x 2 = 4 (क) संस्कृतिः केषाम् उपकरोति ? (ख) अस्मिन् विश्वे का संस्कृतिः उपादेया ? III. अस्य गद्यांशस्य एकं समुचितं शीर्षकं लिखत । 1 अथवा (ब) रामायणं मम प्रियपुस्तकम् । भगवतो मर्यादापुरुषोत्तमस्य श्रीरामचन्द्रस्य पावनं चरितं रामायणे वर्णितम् अस्ति । अस्य लेखकः महर्षिः वाल्मीकिः आसीत् । तस्य रचना 'आदिकाव्यम्' इति विदुषां मतम् । अत एव वाल्मीकिः आदिकविः आसीत् । रामायणम् अनुष्टुप्-छन्दसि लिखितम् । अस्मिन् श्लोकसंख्या चतुर्विंशतिसहस्रम् वर्तते । अस्मात् कारणात् रामायणं महाकाव्यं 'चतुर्विंशतिसाहस्री-संहिता' इत्युच्यते विद्वद्भिः । I. एकपदेन उत्तरत - 2 x 1 = 2 (क) मम प्रियपुस्तकं किम् ? (ख) आदिकविः कः आसीत् ? II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - 2 x 2 = 4 (क) रामायणे किं वर्णितम् अस्ति ? (ख) विद्वद्भिः रामायणं किम् उच्यते ? III. अस्य गद्यांशस्य एकं समुचितं शीर्षकं लिखत । 1 (ब) 'विद्या' शब्दस्य अर्थः 'ज्ञानम्' अस्ति । एषा विद्या महता प्रयत्लेन लभ्यते । विद्यावान् नरः एव सर्वत्र सम्मानं लभते । विद्या मानवस्य सर्वश्रेष्ठम् आभूषणं वर्तते । एषा कुरूपम् अपि सुरूपं करोति । विदेशे बन्धुवत् साहाय्यं करोति । अनया एव मानवः कीर्तिं धनम्-सुखं च लभते । अतः सर्वैः जनैः स्वजीवने सुखं समृद्धिं च प्राप्तुं विद्या-प्राप्तये प्रयत्नः करणीयः । I. एकपदेन उत्तरत - 2 x 1 = 2 (क) कः सर्वत्र सम्मानं लभते ? (ख) मानवस्य सर्वश्रेष्ठम् आभूषणं किम् ?

2. Q2दीर्घ उत्तरीय13 अंकपूछा गया: 2022

   खण्ड - ब विषयनिष्ठ प्रश्न अपठित गद्यांश ( 13 अंक ) 1. अधोलिखित गद्यांशों को ध्यानपूर्वक पढ़कर उस पर आधारित प्रश्नों के उत्तर निर्देशानुसार दें : (अ) महाभारते व्यासः धर्म शाश्वतम् अकथयत् - अतः नरेण लोभवशात् भयवशात् च धर्मस्य परित्यागः कदापि न करणीयः । महाभारतं वस्तुतः कौरवपाण्डवयोः युद्धस्य वर्णनमेव चित्रयति । प्रत्येकं वीरस्य गाथां कथारूपेण वर्णयति । कृष्णस्य सारथित्वे अर्जुनः एकाकी एव अनेकान् जयति । महाभारतस्य एकः अंशः गीता नाम्ना विश्वे प्रसिद्धः । अस्याः अनुवादः विश्वस्य सर्वासु भाषासु विद्भिः कृतः इत्यपि श्रूयते । I. एकपदेन उत्तरत - 2 x 1 = 2 (क) गीता कस्य अंशः अस्ति ? (ख) कः एकाकी एव अनेकान् जयति ? II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - 2 x 2 = 4 (क) महाभारतं किं चित्रयति ? (ख) किं श्रूयते ? III. अस्य गद्यांशस्य एकं समुचितं शीर्षकं लिखत । अथवा कस्मिंश्चित् प्रदेशे काचित् नदी प्रवहति स्म । नदीतीरे कश्चन संन्यासी स्वशिष्यैः सह आश्रमं निर्माय वसति स्म । एकदा संन्यासी शिष्यैः सह नद्याः अपरं तीरं गन्तुम् एकां नौकाम् आरूढवान् । वेगेन प्रवहन्त्यां नद्याम् अकस्मात् एका अपरा नौका शिलायाः घट्टनेन नद्यां निमग्ना अभवत् । तेन तस्यां नौकायां स्थिताः सर्वे जनाः मरणं प्राप्तवन्तः । संन्यासी अकथयत् - तस्यां नौकायां स्थितेषु कश्चित् दुष्टः आसीत् इति मन्ये । अतः ते सर्वे मरणं प्राप्तवन्तः । I. एकपदेन उत्तरत - 2 x 1 = 2 (क) संन्यासी कुत्र वसति स्म ? (ख) संन्यासी कैः सह नौकाम् आरूढवान् ? (i) I. एकपदेन उत्तरत - (क) संन्यासी कुत्र वसति स्म ? (ख) संन्यासी कै: सह नौकाम् आरूढवान् ? (ii) II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (क) महाभारतं किं चित्रयति ? (ख) किं श्रूयते ? (i) I. एकपदेन उत्तरत - (क) पुरा भारते कीदृशी शिक्षा वितीयते स्म ? (ख) अधुना विद्यालये किम् अध्याप्यते ? (ii) II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (क) संन्यासी नौकादुर्घटनाया: कारणं किम् अकथयत् ? (ख) वेगेन प्रवहन्त्यां नद्यां किम् अभवत् ? (iii) III. अस्य गद्यांशस्य एकं समुचितं शीर्षकं लिखत । (ब) पुरा शिक्षाविषये अस्मत्पूर्वजानां भारतीयानां यादृशी दृष्टि: आसीत् किमधुनापि तादृशी एव दृष्टि: अस्ति ? पुरा भारते शुल्करहिता शिक्षा वितीयते स्म । पुरा या प्रणाली शिक्षाया: भारते प्रचलिता आसीत् सा अधुना नास्ति । अधुना तु विद्यालयेषु पाठ्यक्रमम् एव अध्याप्यते, शिक्षा न उपदीयते । (i) I. एकपदेन उत्तरत - (क) मनुष्याणां सर्वतोऽधिकम् आवश्यकं कार्यं किम् ? (ख) स्वस्थाय जनाय एव कानि रोचन्ते ? (ii) II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (क) का अधुना नास्ति ? (ख) शिक्षाविषये अधुना कीदृशी दृष्टि: नास्ति ? (क) स्वास्थ्य विषये किं कथितम् अस्ति ? (ख) कथं स्वास्थ्यरक्षा सर्वतोऽधिकम् आवश्यकं कार्यं वर्तते ?

3. Q3लघु उत्तरीय13 अंकपूछा गया: 2023

   अधोलिखित गद्यांशों को ध्यानपूर्वक पढ़कर उस पर आधारित प्रश्नों के उत्तर निर्देशानुसार दें : (अ) भारतदेशः अस्माकं प्रियः देशः । एषः देशः देशानां शिरोमणिः खलु । अस्य प्राकृतिकं सौन्दर्यं बलवत् मनः मोहयति । अस्य उत्तरदिशायां पर्वतराजः हिमालयः विराजते । एषः पर्वतः भारतस्य प्रहरी खलु । भारतस्य दक्षिणदिशायां महासागरः अस्य चरणौ प्रक्षालयति । अस्य अङ्के अनेकाः नद्यः क्रीडन्ति । एतासां नदीनां तटेषु महान्ति नगराणि विराजन्ते । एतासां नदीनां जलं क्षेत्राणां सिञ्चनाय विद्युतः उत्पादनाय च प्रयुज्यते । भारतस्य हरित-हरितानि वनानि अस्य शोभां निरन्तरं वर्धयन्ति । I. एकपदेन उत्तरत – 2 × 1 = 2 (क) कः देशः अस्माकं प्रियो देशः वर्तते ? (ख) हिमालयः खलु कस्य प्रहरी अस्ति ? II. पूर्णवाक्येन उत्तरत – 2 × 2 = 4 (क) नदीनां जलं किमर्थं प्रयुज्यते ? (ख) कः कुत्र च भारतस्य चरणौ प्रक्षालयति ? III. अस्य गद्यांशस्य एकं समुचितं शीर्षकं लिखत । 1 अथवा संसारे जनाः सुखम् इच्छन्ति । सुखं च धनेन एव प्राप्तुं शक्यते । अतः धनोपार्जनस्य आवश्यकता भवति । यस्य पार्श्वे धनं भवति सः सुखेन शेते । निर्धनं पुरुषं तु मित्राणि अपि त्यजन्ति । चौर्येण कपटेन च प्राप्तं धनं विनाशकरं भवति । कृषिकर्मणा, व्यापारेण परिश्रमेण च प्राप्तं धनं फलति । यद् धनं फलति तेनैव सुखं मिलति । धनहीनोऽपि सुखी भवति । सुखं तु मनसा अनुभूयते । यत्र संतोषः तत्रैव वस्तुतः सुखम् । I. एकपदेन उत्तरत – 2 × 1 = 2 (क) कुत्र जनाः सुखम् इच्छन्ति ? (ख) केन प्राप्तं धनं विनाशकरं भवति ? II. पूर्णवाक्येन उत्तरत – 2 × 2 = 4 (क) कथं धनोपार्जनस्य आवश्यकता भवति ? (ख) कथं प्राप्तं धनं फलति ? III. अस्य गद्यांशस्य एकं समुचितं शीर्षकं लिखत । 1 (ब) मानवः सामाजिकः प्राणी अस्ति । सः समाजात् विना स्थातुं न शक्नोति । समाजे असौ अन्यान् अनुकरोति । असौ यादृशैः सह उपविशति तादृशः एव असौ भवति । गुणवतां संगेन गुणी भवति, दुष्टानां च संगेन दुष्टः भवति । कुसंगस्य दुष्प्रभावः भवति । अतः मानवेन सतां संगतिः करणीया दुर्जनानां संगतिः च परिहरणीया । I. एकपदेन उत्तरत – 2 × 1 = 2 (क) मनुष्यः गुणवतां संगेन कीदृशः भवति ? (ख) मानवेन केषां संगतिः करणीया ? II. पूर्णवाक्येन उत्तरत – 2 × 2 = 4 (क) मनुष्यः कथं स्थातुं न शक्नोति ? (ख) मानवजीवने संगत्याः प्रभावः कथं भवति ? अथवा 'संस्कृतं' भारतस्य गौरवमयी भाषा अस्ति । इयं मानवमात्रस्य कल्याणं करोति विश्वबन्धुत्वं च प्रसारयति । अस्याः साहित्यं विशालं वर्तते । संस्कृतमधीत्य जनाः गौरवमनुभवन्ति । संस्कृतदिवसः रक्षाबन्धन-दिवसे मानितो भवति । संस्कृतभाषायाः अध्ययनेन सर्वैः भारतस्य संस्कृतिः रक्षणीया । I. एकपदेन उत्तरत – 2 × 1 = 2 (क) संस्कृतं भारतस्य कीदृशी भाषा अस्ति ? (ख) कस्य साहित्यं विशालम् ? II. पूर्णवाक्येन उत्तरत – 2 × 2 = 4 (क) संस्कृतदिवसः कदा मानितो भवति ? (ख) किम् अधीत्य जनाः गौरवम् अनुभवन्ति ?

   

   मेधा मैम

   AskMedha की AI शिक्षिका

   बोर्ड पर देखें · 220 सेकंड

   आदर्श उत्तर · अपठित गद्यांश, संस्कृत

   1. 1.(अ) भारतदेशः। अथवा संसारे।1 अंक
   2. 2.(अ) भारतस्य। अथवा चौर्येण कपटेन च।1 अंक
   3. 3.(अ) नदीनां जलं क्षेत्राणां सिञ्चनाय विद्युतः उत्पादनाय च प्रयुज्यते। अथवा संसारे जनाः सुखम् इच्छन्ति, सुखं च धनेन एव प्राप्तुं शक्यते, अतः धनोपार्जनस्य आवश्यकता भवति।2 अंक
   4. 4.(अ) भारतस्य दक्षिणदिशायां महासागरः भारतस्य चरणौ प्रक्षालयति। अथवा कृषिकर्मणा, व्यापारेण परिश्रमेण च प्राप्तं धनं फलति।2 अंक
   5. 5.(अ) शीर्षकम् — 'अस्माकं देशः भारतम्'। अथवा शीर्षकम् — 'सन्तोषः एव सुखम्'।1 अंक
   6. 6.(ब) गुणी। अथवा गौरवमयी।1 अंक
   7. 7.(ब) सताम्। अथवा संस्कृतस्य।1 अंक
   8. 8.(ब) मानवः सामाजिकः प्राणी अस्ति, अतः सः समाजात् विना स्थातुं न शक्नोति। अथवा संस्कृतदिवसः रक्षाबन्धन-दिवसे मानितो भवति।2 अंक
   9. 9.(ब) मानवः यादृशैः सह उपविशति तादृशः एव भवति; गुणवतां संगेन सः गुणी भवति, दुष्टानां संगेन च दुष्टः भवति। अथवा संस्कृतम् अधीत्य जनाः गौरवम् अनुभवन्ति।2 अंक

   अंक-विभाजन: पिछले पेपरों से निकाली गई संरचना (दो स्वतंत्र जाँच); बिहार बोर्ड की आधिकारिक नहीं

4. Q4लघु उत्तरीय13 अंकपूछा गया: 2024

   1. अधोलिखित गद्यांशों को ध्यानपूर्वक पढ़कर उस पर आधारित प्रश्नों के उत्तर निर्देशानुसार दें : (अ) क्रोध: मनुष्यस्य महान् शत्रु: । क्रुद्ध: जन: गुरून् अपि निन्दति, अपभाषां करोति, ज्येष्ठानां हितवचनानि अपि च न शृणोति । तस्माद् वयं क्रोधात् सावधाना: भवेम । यदि क्रोध: आगच्छति तर्हि तस्मिन्नेव क्षणे मौनं धारणीयम् । मौनेन मन: शांतं भवति । वाणी अपि नियन्त्रिता भवति । ईदृशे काले किञ्चित् पुस्तकं गृहीत्वा पठेम । कोपात् सर्वदा आत्मानं रक्षेम । I. एकपदेन उत्तरत - (क) मनुष्यस्य महान् शत्रु: क: ? (ख) क्रोधे आगते किं धारणीयम् ? II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (क) क्रुद्ध: जन: किं करोति ? (ख) मौनेन किं भवति ? III. अस्य गद्यांशस्य एकं समुचितं शीर्षकं लिखत । अथवा मम नाम रूप्यकम् । अहं अतिशक्तिमान् उपयोगी चास्मि । सर्वोऽपि मां लब्ध्वा आत्मानं धन्यं मन्यते । मदर्जनाय सततं यतन्ते । सुरक्षितेषु स्थानेषु निधाय मां रक्षां कुर्वन्ति । मां विना लोक: आत्मानं दरिद्रं पापात्मानं च मन्यते । चौरा: ममार्ये प्राणान् अपि अविगणय साहसम् अनुतिष्ठन्ति । धनाढ्यो जन: मम महत्त्वं जानाति । बाला: अपि माम् इच्छन्ति । स्त्रिय: अपि मां कामयन्ते । वृद्ध जन: मां प्रति लुब्धदृष्ट्या पश्यति । लोकस्य कोमलहस्ततलेन पृष्ठोऽहं प्रीतोऽस्मि । मयि बद्धा जनानां स्नेहमयी दृष्टि: मम उत्साहं जनयति । I. एकपदेन उत्तरत - (क) के रूप्यकम् इच्छन्ति ? (ख) चौरा: रूप्यकार्ये कान् अविगणय साहसम् अनुतिष्ठन्ति ? II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (क) का रूप्यकस्य उत्साहं जनयति ? (ख) कदा रूप्यकं प्रीतं भवति ? III. अस्य गद्यांशस्य एकं समुचितं शीर्षकं लिखत । (ब) 'विद्या' शब्दस्य अर्थ: 'ज्ञानम्' अस्ति । एषा विद्या महता प्रयत्लेन लभ्यते । विद्यावान् नर: एव सर्वत्र सम्मानं लभते । विद्या मानवस्य सर्वश्रेष्ठम् आभूषणं वर्तते । एषा कुरूपम् अपि सुरूपं करोति । विदेशे बन्धुवत् साहाय्यं करोति । अनया एव मानव: कीर्तिं धनम्-सुखं च लभते । अतः सर्वै: जनै: स्वजीवने सुखं समृद्धिं च प्राप्तुं विद्या प्राप्तये प्रयत्न: करणीय: । I. एकपदेन उत्तरत - (क) क: सर्वत्र सम्मानं लभते ? (ख) मानवस्य सर्वश्रेष्ठम् आभूषणं किम् ? II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (क) विद्या-विदेशे किं करोति ? (ख) विद्या-प्राप्तये किमर्थं यत्न: करणीय: ? अथवा पश्य, पश्य ! तत्र एकम् उद्यानम् अस्ति । उद्यानं न केवलं सुन्दरम् अपितु विशालम् अपि अस्ति । जना: न केवलं मनोरंजनाय अपितु विश्रामाय, चित्तस्य आहादाय, शुद्धपवनाय च उद्यानेषु भ्रमन्ति । तत्र उन्नता: वृक्षा:, मनोहराणि पुष्पाणि, खगानां च मधुरध्वनि: सर्वेभ्य: जीवेभ्य: सदैव सुखम् एव यच्छति । धन्यानि एतादृशानि उद्यानानि । I. एकपदेन उत्तरत - (क) उद्याने कीदृशा: वृक्षा: सन्ति ? (ख) उद्याने केषां ध्वनि: सुखं यच्छति ? II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (क) उद्यानेषु के भ्रमन्ति ? (ख) उद्यानं कीदृशम् अस्ति ? (i) एकपदेन उत्तरत - (क) उद्याने कीदृशा: वृक्षा: सन्ति ? (ख) उद्याने केषां ध्वनि: सुखं यच्छति ? (ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत - (क) उद्यानेषु के भ्रमन्ति ? (ख) उद्यानं कीदृशम् अस्ति ?

   आदर्श उत्तर की पहली पंक्ति

   1. (अ) क्रोधः। अथवा (रूप्यक-गद्यांश) बालाः।

   पूरा उत्तर मेधा मैम से →
5. Q5लघु उत्तरीय13 अंकपूछा गया: 2022

   अधोलिखित गद्यांशों को ध्यानपूर्वक पढ़कर उस पर आधारित प्रश्नों के उत्तर निर्देशानुसार दें : (अ) रामायणं मम प्रियपुस्तकम् । भगवतो मर्यादापुरुषोत्तमस्य श्रीरामचन्द्रस्य पावनं चरितं रामायणे वर्णितम् अस्ति । अस्य लेखकः महर्षिः वाल्मीकिः आसीत् । तस्य रचना 'आदिकाव्यम्' इति विदुषां मतम् । अत एव वाल्मीकिः आदिकविः आसीत् । रामायणम् अनुष्टुप्-छन्दसि लिखितम् । अस्मिन् श्लोकसंख्या चतुर्विंशतिसहस्रम् वर्तते । अस्मात् कारणात् रामायणं महाकाव्यं 'चतुर्विंशति-साहसी-संहिता' इत्युच्यते विद्वद्भिः । I. एकपदेन उत्तरत – 2 × 1 = 2 (क) मम प्रियपुस्तकं किम् ? (ख) आदिकविः कः आसीत् ? II. पूर्णवाक्येन उत्तरत – 2 × 2 = 4 (क) रामायणे किं वर्णितम् अस्ति ? (ख) विद्वद्भिः रामायणं किम् उच्यते ? III. अस्य गद्यांशस्य एकं समुचितं शीर्षकं लिखत । 1 अथवा दिल्लीनगरे गणतन्त्रदिवसः विशेष महोत्सवस्वरूपेण मान्यते । भारतस्य राजधान्याम् अयम् उत्सवः इण्डियागेट इति नामके स्थाने भवति । अस्य आयोजनं भारतसर्वकारेण क्रियते । राष्ट्रपति महोदयः राजकीयरथम् आरुह्य विशाल जनसमूहस्य मध्ये समायाति राष्ट्रध्वजं च उत्तोलयति । स्थल-जल-नभ सैनिकाः सैनिकरीत्या तं नमस्कुर्वन्ति । ततः एकस्यां शोभायात्रायां सशस्त्र-सैनिकाः, सैनिकवाद्यानि, टैंक-तोपादि-युद्धास्त्राणि, प्रान्तीय वेषभूषादिषु भूषिताः स्वरूपरचनाः शारीरिक-प्रदर्शनं कुर्वन्तः विविधानां विद्यालयानां छात्राः, नर्तकाः गायकाश्च सम्मिलन्ति । I. एकपदेन उत्तरत – 2 × 1 = 2 (क) कुत्र गणतंत्रदिवसः विशेष महोत्सवस्वरूपेण मान्यते ? (ख) राजकीयरथम् आरुह्य कः समायाति ? II. पूर्णवाक्येन उत्तरत – 2 × 2 = 4 (क) के राष्ट्रपतिं नमस्कुर्वन्ति ? (ख) शोभायात्रायां के के सम्मिलन्ति ? III. अस्य गद्यांशस्य एकं समुचितं शीर्षकं लिखत । 1 (ब) अधुना यातायातम् अत्यन्तं सुकरं वर्तते । विविधानि जल-स्थल-वायु-मार्ग-यानानि स्थानात् स्थानं प्लवन्ते, यान्ति उड्डयन्ति च । आकाशवाणी-दूरवीक्षण-छाया-चित्र-चित्रपट्टादीनि मनोरंजन-साधनानि हस्तगतानि तिष्ठन्ति । अधुना तु संचार-साधनानां कृते उपग्रहाणां प्रयोगोऽपि क्रियते । उपग्रहस्य आविष्कारेण मानवः अन्यग्रहेषु पदं विधातुं कटिबद्धः वर्तते । I. एकपदेन उत्तरत – 2 × 1 = 2 (क) अधुना अत्यन्तं सुकरं किं वर्तते ? (ख) कानि उड्डयन्ति ? II. पूर्णवाक्येन उत्तरत – 2 × 2 = 4 (क) उपग्रहस्य आविष्कारेण मानवः किं कर्तुं कटिबद्धः वर्तते ? (ख) अधुना उपग्रहाणां प्रयोगः किमर्थं क्रियते ? अथवा कस्यचित् धनिकस्य गृहात् बहिः स्थितः एकः भिक्षुकः श्रुतवान् – 'हे देव ! मह्यं पुत्रं ददातु । अहो अयं तु स्वयमेव याचकः इति चिन्तयित्वा भिक्षुकः अग्रे प्रस्थितः । अन्यस्मिन् गृहे एकः व्यापारी प्रार्थयते स्म – हे भगवति ! मम व्यापारे लाभः भवतु' भिक्षुकः चिन्तितवान् - अरे ! एते तु महत्तरां भिक्षां याचन्ते । अहं तु केवलं भोजनं याचे । अहमेव भाग्यवान् यतः अहं संतुष्टः अस्मि । I. एकपदेन उत्तरत – 2 × 1 = 2 (क) भिक्षुकः किं याचते स्म ? (ख) भगवतीं कः प्रार्थयते स्म ? II. पूर्णवाक्येन उत्तरत – 2 × 2 = 4 (क) भिक्षुकः आत्मानम् 'भाग्यवान्' कथं मन्यते ? (ख) किं चिन्तयित्वा भिक्षुकः अग्रे प्रस्थितः ?

   आदर्श उत्तर की पहली पंक्ति

   1. (अ) रामायणम्। अथवा दिल्लीनगरे।

   पूरा उत्तर मेधा मैम से →
6. Q6लघु उत्तरीय13 अंकपूछा गया: 2026

   अधोलिखित गद्यांशों को ध्यानपूर्वक पढ़कर उस पर आधारित प्रश्नों के उत्तर निर्देशानुसार दें : (अ) प्राचीन काले ऋषीणामाश्रमेषु पठनस्य व्यवस्था आसीत् । छात्राः आश्रमेषु गत्वा तत्रैव निवसन्ति स्म । आश्रमस्य नियमान् पालयन्तः अध्ययन समाप्य स्वगृहं गच्छन्ति स्म । भिक्षुकस्य बालको वा नृपस्य कुमारो वा गुरूगृहे समानरूपेणैव निवासमकरोत् । इति रीतिः भारतस्य । I. एकपदेन उत्तरत - (क) इयं कस्य रीतिः ? (ख) के आश्रमेषु निवसन्ति स्म ? II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (क) प्राचीनकाले किम् आसीत् ? (ख) छात्राः कदा स्वगृहं गच्छन्ति स्म ? III. अस्य गद्यांशस्य एकं समुचितं शीर्षकं लिखत । अथवा ऋतूनां श्रेष्ठः वसन्तः अस्ति । अतः 'ऋतुराज' इति कथ्यते । सर्वे कवयः वसन्तं वर्णयन्ति । संस्कृतस्य महाकवेः कालिदासस्य काव्ये वसन्तस्य शोभा (i) I. एकपदेन उत्तरत - (क) ऋतूनां श्रेष्ठः कः ? (ख) कस्मिन् काव्ये षड् ऋतूनां वर्णनं विद्यते ? (ii) II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (क) कयोः मासयोः संज्ञा वसन्तः वर्तते ? (ख) वसन्तौ किं किं भवति ? (i) I. एकपदेन उत्तरत - (क) कः पितरौ सेवते स्म ? (ख) पितरौ काभ्याम् अन्धौ अभवताम् ? (ii) II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (क) एकदा श्रवणकुमारस्य माता तं किम् अवदत् ? (ख) 'मातः ! अलं चिन्तया' कः कां कथितवान् ? अथवा एकदा एकः राजा भोजनं वितरति स्म । राजपुरुषाः एकं ऋषि कुमारं दृष्ट्वा अवदन् भवान् अपि भोजनं करोतु । इयम् एव राजाज्ञा इति । सः तरूणः ऋषिकुमारः अवदत् - भोः ! अहं श्रमं कृत्वा एव भोजनं करोमि । ये जनाः वृद्धाः असहायाः तेभ्यः एव भोजनं दातव्यम् इति । 'एषः आसीत् रैक्वः ऋषिकुमारः । राजा तस्य समीपं गत्वा ज्ञानार्जनम् अकरोत् ।' (i) I. एकपदेन उत्तरत - (क) राजा किम् वितरति स्म ? (ख) ऋषिकुमारस्य नाम किम् आसीत् ? (ii) II. पूर्णवाक्येन उत्तरत - (क) ऋषिकुमारः किं कृत्वा भोजनं करोति स्म ? (ख) केभ्यः एव भोजनं दातव्यम् ?

7. Q7लघु उत्तरीय13 अंकपूछा गया: 2022

   अधोलिखित गद्यांशों को ध्यानपूर्वक पढ़कर उस पर आधारित प्रश्नों के उत्तर निर्देशानुसार दें- (अ) दीपावली पर्वणः भारते अतीव महत्त्वम् अस्ति । श्रूयते यत् अस्मिन् दिने त्रेतायुगे मर्यादापुरुषोत्तमः श्रीरामचन्द्रः पितुः आज्ञां परिपालयन् चतुर्दशवर्षपर्यन्तं वने उषित्वा राक्षसराजं रावणं हत्वा तस्य बन्धनात् स्वपत्नीं सीतां च विमोच्य, सीतया लक्ष्मणेन च सहितः अयोध्यां नगरीं निवृत्तः आसीत् । तदा च तस्य स्वागतं लोकेन रात्रौ दीपमालां कृत्वा कृतम् । ततः प्रभृति सर्वैः भारतीयैः तस्मिन् एव दिने प्रतिवर्षं स्वगृहेषु दीपमाला क्रियते । (i) एकपदेन उत्तरत- (क) कुत्र दीपावल्याः अतीव महत्त्वम् अस्ति ? (ख) श्रीरामचन्द्रः कं हत्वा स्वपत्नीं सीतां विमोचितवान् ? (ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत- (क) लोकेन श्रीरामचन्द्रस्य स्वागतं कथं कृतम् ? (ख) कदा प्रभृति भारतीयैः प्रतिवर्षं स्वगृहेषु दीपमाला क्रियते ? (iii) अस्य गद्यांशस्य एकं समुचितं शीर्षकं लिखत । अथवा अहं पाटलपुष्पम् अस्मि । वृन्ते वसामि । पवनः मां मन्दं-मन्दम् आन्दोलयति । दिने रविकिरणाः मां विकासयन्ति, रात्रौ ज्योत्स्ना मां लालयति अहं मृदुना सुगन्धेन वातावरणं सुरभितं करोमि । मम स्वल्पकालीनं जीवनमपि लोकहितम् आतनोति । अतः पूर्णविकसितं मे रूपम् अभिनन्दन्ति जनाः विकसितरूपे स्थितम् अहं मानवस्य निराशामयं जीवनम् अपि आशामयं करोमि । स्वगन्धं विकीर्य अन्ते प्रकृतिमातुः अङ्के स्वपिमि । (i) एकपदेन उत्तरत- (क) अहं किम् अस्मि ? (ख) अहं किं सुरभितं करोमि ? (ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत- (क) कः माम् आन्दोलयति ? (ख) जनाः मां कथम् अभिनन्दन्ति ? (iii) अस्य गद्यांशस्य एकं समुचितं शीर्षकं लिखत । (ब) तमिलनाडुप्रदेशे भारतस्य दक्षिणकोणस्य अन्ते बिन्दुरूपेण दृश्यते सागरतरङ्गैः प्रक्षाल्यमानं प्राचीनं नगरं कन्याकुमारी एषा कन्याकुमारी त्रयाणां सागराणां संगमस्थली । समुद्रजले प्रतिबिम्बितं सूर्योदयस्य दृश्यम् अद्भुतम् एव । सूर्यस्य क्रमशः अरुणा पीता धवला च शोभा दर्शकान् मंत्रमुग्धान् करोति । सागरस्य लहरीभिः चित्र-विचित्रवर्णानां शुक्तीनां वृष्टिः इव भवति । जलधितट स्थितैः नारिकेल-कदली पादपैः परिवृता इव एषा नगरी । (i) एकपदेन उत्तरत- (क) त्रयाणां सागराणां संगमस्थली का ? (ख) समुद्रजले प्रतिबिम्बितं कस्य दृश्यम् अद्भुतम् ? (ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत- (क) केषां वृष्टिः इव भवति ? (ख) कन्याकुमारी कैः परिवृता इव ? अथवा अहं एकः छिन्नः द्रुमः अस्मि । ह्यः वने एकः नरः आगच्छत् । सः काष्ठाय मम शरीरम् अच्छिनत् । छेदनेन मम शरीरे अनेके व्रणाः जाताः । छुरिकायाः प्रहारेण शरीरात् अश्रुरूपाः जलबिन्दवः अपतन् । अकथनीया मम पीडा । हृदयं विदीर्णं जातम् अश्रुभिः कण्ठः अवरुद्धः । मम अन्तकालः समीपे एव तिष्ठति इत्यवगम्याहं चिन्तितः जातः यतः मयि गते जनाः पत्राणि, पुष्पाणि औषधयः च कुतः प्रापयिष्यन्ति ? निराश्रिताः भविष्यन्ति आश्रिताः खगाः कीटपतङ्गाश्च । मम जीवने पुनः वसन्तर्तुः न आगमिष्यति । (i) एकपदेन उत्तरत- (क) नरः मम शरीरं किमर्थम् अच्छिनत् ? (ख) छुरिकाप्रहारेण वृक्षस्य शरीरात् के अपतन् ? (ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत- (क) वृक्षः कथं चिन्तितः जातः ? (ख) वृक्षस्य चिन्तायाः कारणं किम् अस्ति ?

   आदर्श उत्तर की पहली पंक्ति

   1. (अ) भारते। अथवा पाटलपुष्पम्।

   पूरा उत्तर मेधा मैम से →
8. Q8दीर्घ उत्तरीय6 अंकपूछा गया: 2025

   निम्नलिखित में से किन्हीं छ: वाक्यों का अनुवाद संस्कृत में करें : (क) आलस्य मनुष्य का शत्रु है । (ख) आम मीठा होता है । (ग) वह स्वभाव से सज्जन है । (घ) मेरा मित्र पटना में रहता है । (ङ) तालाब में कमल खिलते हैं । (च) तुम चलो, मैं आता हूँ । (छ) रोहन का भाई मोहन है । (ज) परिश्रम के बिना विद्या नहीं । (झ) मैं मन से पढ़ता हूँ । (ञ) तुम कौन हो ? (ट) तुम्हारे पिताजी कब आएँगे ? (ठ) सभी भाइयों में राम श्रेष्ठ थे ।

   आदर्श उत्तर की पहली पंक्ति

   1. (क) आलस्यं मनुष्यस्य शत्रुः अस्ति। (छ) रोहनस्य भ्राता मोहनः अस्ति।

   पूरा उत्तर मेधा मैम से →
9. Q9दीर्घ उत्तरीय6 अंकपूछा गया: 2022

   निम्नलिखित में से किन्हीं छ: वाक्यों का अनुवाद संस्कृत में करें : (क) दशरथ अयोध्या के राजा थे । (ख) उनकी तीन रानियाँ थीं । (ग) लड़के खेल के मैदान में खेलते हैं । (घ) पिता पुत्र पर क्रोध करते हैं । (ङ) मैं रामायण पढ़ता हूँ । (च) राजा गरीबों को वस्त्र देते हैं । (छ) वह कल से पढ़ेगा । (ज) तुम मोहन को बाघ से बचाते हो । (झ) आज शिक्षक दिवस है । (ञ) संस्कृत विश्व की सबसे पुरानी भाषा है । (ट) सदा सत्य बोलो । (ठ) मैं मित्रों के साथ घूमता हूँ ।

   आदर्श उत्तर की पहली पंक्ति

   1. (क) दशरथः अयोध्यायाः राजा आसीत्। (छ) सः श्वः आरभ्य (श्वः प्रभृति) पठिष्यति।

   पूरा उत्तर मेधा मैम से →
10. Q10दीर्घ उत्तरीय6 अंकपूछा गया: 2023

    अधोलिखित में से किन्हीं छ: वाक्यों का अनुवाद संस्कृत में करें : (क) वह घर से विद्यालय आता है । (ख) गंगा हिमालय से निकलती है । (ग) विद्याहीन मनुष्य पशु के समान होता है । (घ) पुस्तकालय में अनेक पुस्तकें हैं । (ङ) लड़के गेंद से खेलते हैं । (च) पटना गंगा के किनारे स्थित है । (छ) आज मंगलवार है । (ज) मैं दसवीं कक्षा में पढ़ता / पढ़ती हूँ । (झ) राम पढ़ने में सबसे तेज है । (ञ) संस्कृत देवताओं की भाषा है । (ट) हमें पर्यावरण की रक्षा करनी चाहिए । (ठ) सदा सच बोलना चाहिए ।

    आदर्श उत्तर की पहली पंक्ति

    1. (क) सः गृहात् विद्यालयम् आगच्छति। (छ) अद्य मङ्गलवासरः अस्ति।

    पूरा उत्तर मेधा मैम से →
11. Q11दीर्घ उत्तरीय6 अंकपूछा गया: 2024

    निम्नलिखित में से किन्हीं छ: वाक्यों के अनुवाद संस्कृत में करें : (क) मेरा घर पटना में है । (ख) नदी के दोनों तरफ पेड़ हैं । (ग) नदियों में गंगा सबसे अधिक पवित्र है । (घ) वह शिक्षक से पढ़ती है । (ङ) उद्यान में फूल खिलते हैं । (च) लड़के गेंद से खेलते हैं । (छ) बिहार की राजधानी पटना है । (ज) संस्कृत देवताओं की भाषा है । (झ) कल मंगलवार होगा । (ञ) यह सुन्दर चित्र है । (ट) राम के साथ लक्ष्मण भी वन गए । (ठ) फल वाले वृक्ष झुकते हैं ।

    आदर्श उत्तर की पहली पंक्ति

    1. (क) मम गृहं पटनानगरे अस्ति। (छ) बिहारस्य राजधानी पटना (पाटलिपुत्रम्) अस्ति।

    पूरा उत्तर मेधा मैम से →
12. Q12लघु उत्तरीय6 अंकपूछा गया: 2022

    निम्नलिखित में से किन्हीं छः वाक्यों का अनुवाद संस्कृत में करें : (क) गीता गीत गाती है । (ख) वह वर्ग में प्रथम है । (ग) मैं कलम से लिखता हूँ । (घ) पटना में गोलघर है । (ङ) जल में मछलियाँ तैरती हैं । (च) मोहन आँख से काना है । (छ) वह रात-दिन पढ़ता है । (ज) ज्ञान ही वास्तविक आँख है । (झ) पेड़ से पत्ते गिरते हैं । (ञ) रात में वर्षा हुई । (ट) विद्यालय के दोनों ओर मार्ग हैं । (ठ) हिमालय पर्वतों का राजा है ।

    आदर्श उत्तर की पहली पंक्ति

    1. (क) गीता गीतं गायति। (छ) सः अहर्निशं पठति।

    पूरा उत्तर मेधा मैम से →
13. Q13लघु उत्तरीय6 अंकपूछा गया: 2026

    4. निम्नलिखित में से किन्हीं छः वाक्यों का अनुवाद संस्कृत में करें : (क) मेरे साथ विद्यालय चलो । (ख) उसकी पत्नी शिक्षिका हैं । (ग) आजकल वह गाँव में रहता है । (घ) दशरथ के चार पुत्र थे । (ङ) वह घर से आता है । (च) सीता का विवाह राम के साथ हुआ । (छ) वह बालिका मधुर गीत गाती है । (ज) मैं तुमको एक पुस्तक दूँगा । (झ) वह साँप से डरता है । (ञ) विद्वान् सब जगह पूजे जाते हैं । (ट) मैं प्रतिदिन सुबह में पढ़ता हूँ । (ठ) गाँव के चारों ओर पेड़ हैं ।

    आदर्श उत्तर की पहली पंक्ति

    1. (क) मया सह विद्यालयं चल (गच्छ)। (छ) सा बालिका मधुरं गीतं गायति।

    पूरा उत्तर मेधा मैम से →
14. Q14लघु उत्तरीय6 अंकपूछा गया: 2021

    निम्नलिखित में से किन्हीं छ: वाक्यों का अनुवाद संस्कृत में करें : (क) संस्कृत भाषा सभी भाषाओं की जननी है। (ख) वह गीता के साथ पढ़ने के लिए जायेगी। (ग) हमेशा लोकहित सोचना चाहिए। (घ) मैं सूर्य उगने पर जाऊँगा। (ङ) हम सब प्रातः भ्रमण करते हैं। (च) मुझे मिठाई पसंद है। (छ) डॉ. राजेन्द्र प्रसाद भारत के प्रथम राष्ट्रपति थे। (ज) श्रीगणेश को नमस्कार है। (झ) नदियों में गङ्गा सबसे पवित्र है। (ञ) गङ्गा हिमालय से निकलती है। (ट) राम चार भाई थे। (ठ) राम की पत्नी सीता थी।

    आदर्श उत्तर की पहली पंक्ति

    1. (क) संस्कृतभाषा सर्वासां भाषाणां जननी अस्ति। (छ) डॉ. राजेन्द्रप्रसादः भारतस्य प्रथमः राष्ट्रपतिः आसीत्।

    पूरा उत्तर मेधा मैम से →

ऑब्जेक्टिव प्रश्न — उत्तर-कुंजी सहित (5)

1. 1. बिहार बोर्ड 2024

   'वृथा' अव्यय का अर्थ है

   • (A) बाहर
   • (B) दोनों ओर
   • (C) अनेक
   • (D) बेकार ✓

   उत्तर: (D)

2. 2. बिहार बोर्ड 2024

   'जनाः एकत्वभावं वहन्तः वसन्ति' प्रश्ननिर्माण हेतु रेखांकित पद (जनाः) के स्थान में कौन-सा पद रखेंगे ?

   • (A) काः
   • (B) कस्य
   • (C) के ✓
   • (D) किम्

   उत्तर: (C)

3. 3. बिहार बोर्ड 2024

   'उच्यते' पद का अर्थ है

   • (A) कहा जाता है । ✓
   • (B) पढ़ा जाता है ।
   • (C) गाया जाता है ।
   • (D) लिखा जाता है ।

   उत्तर: (A)

4. 4. बिहार बोर्ड 2024

   'तत्र तीर्थयात्रिणः दर्शनार्थम् आयान्ति' - प्रश्ननिर्माण हेतु रेखांकित पद (तीर्थयात्रिणः) के स्थान में क्या होगा ?

   • (A) के ✓
   • (B) काः
   • (C) कस्य
   • (D) किम्

   उत्तर: (A)

5. 5. बिहार बोर्ड 2024

   'सप्ताहे ............... दिनानि भवन्ति' - रिक्त स्थान की पूर्ति उचित विकल्प से करें ।

   • (A) सप्ताः
   • (B) सप्त ✓
   • (C) सप्तानि
   • (D) सप्तभिः

   उत्तर: (B)

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

बिहार बोर्ड 10वीं संस्कृत में "अनुवाद और अपठित गद्यांश" से कितने अंक आते हैं?

2021 से 2026 के बिहार बोर्ड के पेपरों में इस अध्याय से औसतन लगभग 19 अंक और लगभग 2 प्रश्न हर साल पूछे गए; संस्कृत में अंकों के हिसाब से यह 1वाँ अध्याय है।

"अनुवाद और अपठित गद्यांश" के VVI प्रश्न कौन से हैं?

ऊपर दिए गए 14 प्रश्न बोर्ड के असली पेपरों से हैं, जिस-जिस साल पूछे गए उस साल के साथ; जो सबसे ज़्यादा बार पूछे गए वे पहले हैं और उनके आदर्श उत्तर पूरे दिए गए हैं। इस अध्याय के कुल 14 लिखित प्रश्न और उनके उत्तर AskMedha ऐप में हैं।

क्या ये उत्तर बोर्ड की marking scheme के अनुसार हैं?

BSEB अपनी marking scheme प्रकाशित नहीं करता। हर उत्तर पिछले पेपरों से निकाली गई अंक-संरचना पर बिंदुवार लिखा गया है और एक दूसरे, स्वतंत्र मॉडल से जाँचा गया है; इसे बोर्ड की आधिकारिक scheme नहीं कहा जाता।