अध्याय 2: समास — नोट्स

1. 1. समास क्या है

   राज्ञः पुत्रः, यानी राजा का पुत्र।

   • • समास: अनेक पदों का संक्षेप; पद अपनी विभक्तियाँ छोड़कर मिलते हैं
   • • राज्ञः पुत्रः = राजपुत्रः
   • • समस्त पद: राजपुत्रः
   • • विग्रह: राज्ञः पुत्रः
   • • सन्धि → विच्छेद (वर्ण); समास → विग्रह (पद)
   • • 1. अव्ययीभाव: पूर्वपद प्रधान
   • • 2. तत्पुरुष: उत्तरपद प्रधान
   • • 3. कर्मधारय 4. द्विगु: (तत्पुरुष के भेद)
   • • 5. द्वन्द्व: उभयपद प्रधान
   • • 6. बहुव्रीहि: अन्यपद प्रधान

2. 2. अव्ययीभाव समास: पहला पद अव्यय

   पहला, अव्ययीभाव समास।

   • • अव्ययीभाव: पूर्वपद अव्यय, पूर्वपद प्रधान
   • • समस्त पद भी अव्यय (नपुंसकलिंग एकवचन जैसा)
   • • गुरोः समीपम् = उपगुरु
   • • नगरस्य समीपम् = उपनगरम्
   • • गङ्गायाः समीपम् = उपगङ्गम्
   • • शक्तिम् अनतिक्रम्य = यथाशक्ति
   • • इच्छाम् अनतिक्रम्य = यथेच्छम्
   • • इष्टम् अनतिक्रम्य = यथेष्टम्
   • • दिनं दिनं प्रति = प्रतिदिनम्
   • • पहचान: पहला पद उप, यथा, प्रति, अनु ...

3. 3. तत्पुरुष समास: दूसरा पद प्रधान

   दूसरा, तत्पुरुष समास।

   • • तत्पुरुष: उत्तरपद प्रधान
   • • पहले पद की विभक्ति से नाम: द्वितीया, तृतीया ... सप्तमी तत्पुरुष
   • • विद्यया हीनः = विद्याहीनः (तृतीया)
   • • चौरात् भयम् = चौरभयम् (पञ्चमी)
   • • कर्मणि वीरः = कर्मवीरः (सप्तमी)
   • • सूर्यस्य उदयः = सूर्योदयः
   • • सचिवानाम् आलयः = सचिवालयः
   • • देहस्य रक्षा = देहरक्षा; कुलस्य गुरुः = कुलगुरुः
   • • जीवनस्य चरितम् = जीवनचरितम्
   • • प्रजानाम् तन्त्रम् = प्रजातन्त्रम्
   • • नञ् तत्पुरुष: पहला पद न (नकार)
   • • न + व्यञ्जन → अ: न शान्तिः = अशान्तिः
   • • न सम्भवम् = असम्भवम्
   • • न + स्वर → अन्: न उचितम् = अनुचितम्

4. 4. कर्मधारय समास: विशेषण और विशेष्य

   तीसरा, कर्मधारय समास।

   • • कर्मधारय: विशेषण + विशेष्य (विशेषणं विशेष्येण बहुलम्)
   • • विग्रह में दोनों पद एक ही विभक्ति में
   • • नीलम् उत्पलम् = नीलोत्पलम्
   • • गोलं गृहम् = गोलगृहम्
   • • प्राचीनः कालः = प्राचीनकालः
   • • घन इव श्यामः = घनश्यामः (उपमान कर्मधारय)

5. 5. द्विगु समास: पहला पद संख्या

   चौथा, द्विगु समास।

   • • द्विगु: पहला पद संख्यावाची; अर्थ समाहार (समूह)
   • • पञ्चानां वटानां समाहारः = पञ्चवटी
   • • सप्तानां पदानां समाहारः = सप्तपदी
   • • त्रयाणां लोकानां समाहारः = त्रिलोकी
   • • पञ्चानां तन्त्राणां समाहारः = पञ्चतन्त्रम्
   • • पहचान: पहला पद गिनती

6. 6. द्वन्द्व समास: दोनों पद प्रधान

   पाँचवाँ, द्वन्द्व समास।

   • • द्वन्द्व: उभयपद प्रधान; विग्रह में च (चार्थे द्वन्द्वः)
   • • रामः च लक्ष्मणः च = रामलक्ष्मणौ (द्विवचन)
   • • माता च पिता च = मातापितरौ
   • • धर्मः च अर्थः च कामः च = धर्मार्थकामाः (बहुवचन)
   • • अहः च निशा च = अहर्निशम् (समाहार द्वन्द्व)

7. 7. बहुव्रीहि समास: कोई तीसरा पद प्रधान

   छठा, बहुव्रीहि समास।

   • • बहुव्रीहि: अन्यपद प्रधान; विग्रह में यस्य / यस्याः ... सः
   • • लम्बम् उदरं यस्य सः = लम्बोदरः (गणेशः)
   • • दश आननानि यस्य सः = दशाननः (रावणः)
   • • नीलः कण्ठः यस्य सः = नीलकण्ठः (शिवः)
   • • दश आननानि यस्य तस्य = दशाननस्य
   • • नीलकण्ठः: नीला कण्ठ (कर्मधारय) / शिव (बहुव्रीहि)

AskMedha · मेधा मैम — बिहार बोर्ड 10वीं संस्कृत, अध्याय 2। पाठ्यपुस्तक से लिखा, दो बार जाँचा।