Chapter 2: बुद्धिर्बलवती सदा

Important questions — the ones the board asked most (3)

1. Q1Case-based5 marksAsked: 2025

   अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत – अस्ति देउलाख्यो ग्राम: । तत्र राजसिंह: नाम राजपुत्र: वसति स्म । एकदा केनापि आवश्यककार्येण तस्य भार्या बुद्धिमती पुत्रद्वयोपेता पितृगृहं प्रति चलिता । मार्गे गहनकानने सा एकं व्याघ्रं ददर्श । सा व्याघ्रमागच्छन्तं दृष्ट्वा धाष्ट्र्यात् पुत्रौ चपेटया प्रहृत्य जगाद – “कथमेकैकशो व्याघ्रभक्षणाय कलहं कुरुथ: ? अयमेकस्तावद्विभज्य भुज्यताम् । पश्चाद् अन्यो द्वितीय: कश्चिल्लक्ष्यते ।’’ (i) एकपदेन उत्तरत – (केवलं प्रश्नद्वयम्) (क) राजसिंह: कुत्र वसति स्म ? (ख) बुद्धिमती पुत्रद्वयोपेता कुत्र चलिता ? (ग) सा कुत्र एकं व्याघ्रं ददर्श ? (ii) पूर्णवाक्येन उत्तरत – (केवलं प्रश्नद्वयम्) (क) सा पुत्रौ चपेटया प्रहृत्य किम् जगाद ? (ख) एकदा का पितु: गृहं प्रति चलिता ? (ग) बुद्धिमती किमर्थं पितृगृहं प्रति चलिता ? (iii) भाषिककार्यम् – (केवलं प्रश्नद्वयम्) (क) ‘जगाद’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् ? (ख) ‘व्याघ्रम्’ इति पदस्य विशेषणपदं किम् ? (ग) अनुच्छेदे ‘अपश्यत्’ इत्यस्य पदस्य क: पर्याय: प्रयुक्त: ?

   

   Medha Ma’am

   AskMedha’s AI teacher

   Watch it on the board · 105 s

   Model answer · Unseen passage comprehension, Buddhirbalavati Sada

   1. 1.(i) एकपदेन उत्तराणि – (क) देउलाख्ये ग्रामे। (ख) पितृगृहं प्रति। (ग) गहनकानने।1 mark
   2. 2.(ii) पूर्णवाक्येन उत्तराणि – (क) सा पुत्रौ चपेटया प्रहृत्य जगाद – “कथमेकैकशो व्याघ्रभक्षणाय कलहं कुरुथ: ? अयमेकस्तावद्विभज्य भुज्यताम् । पश्चाद् अन्यो द्वितीय: कश्चिल्लक्ष्यते ।” (ख) एकदा राजसिंहस्य भार्या बुद्धिमती पितु: गृहं प्रति चलिता। (ग) बुद्धिमती केनापि आवश्यककार्येण पितृगृहं प्रति चलिता।2 marks
   3. 3.(iii) भाषिककार्यम् – (क) ‘जगाद’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं ‘सा’ (बुद्धिमती) अस्ति। (ख) ‘व्याघ्रम्’ इति पदस्य विशेषणपदं ‘आगच्छन्तम्’ अस्ति। (ग) अनुच्छेदे ‘अपश्यत्’ इत्यस्य पदस्य पर्याय: ‘ददर्श’ प्रयुक्त:।2 marks

   • पूर्णवाक्य वाले उत्तर में बुद्धिमती का पूरा कथन “कथमेकैकशो व्याघ्रभक्षणाय कलहं कुरुथ: ?” से “कश्चिल्लक्ष्यते” तक उद्धरण-चिह्नों में लिखो।
   • ‘बुद्धिमती किमर्थं’ के उत्तर में “केनापि आवश्यककार्येण” पद अवश्य लिखो।
   • ‘व्याघ्रम्’ का विशेषण ‘आगच्छन्तम्’ उसी रूप में (द्वितीया विभक्ति में) लिखो।

   Marks split as in the board’s published marking scheme

2. Q2Short answer4 marksAsked: 2026

   अधोलिखितनि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारं संयोज्य पुनः लिखत - (i) तत्र राजसिंहः नाम राजपुत्रः वसति स्म । (ii) सा व्याघ्रामागच्छन्तं दृष्ट्वा धाष्र्यात् पुत्रौ चपेटया प्रहृत्य जगाद । (iii) अस्ति देउलाख्यो ग्रामः । (iv) पश्चाद् अन्यो द्वितीयः कश्चिद् लक्ष्यते । (v) मार्गे गहनकाने सा एकं व्याघ्रं ददर्श । (vi) अयमेकस्तावद् विभज्य भुज्यताम् । (vii) कथमेकशो व्याघ्रभक्षणाय कलहं कुरुथः ? (viii) तस्य भार्या बुद्धिमती पुत्रद्वयोपेता पितृगृहं प्रति चलिता ।

   

   Medha Ma’am

   AskMedha’s AI teacher

   Watch it on the board · 60 s

   Model answer · sequencing sentences, Buddhirbalavati Sada

   1. 1.अस्ति देउलाख्यो ग्रामः।0.5 marks
   2. 2.तत्र राजसिंहः नाम राजपुत्रः वसति स्म।0.5 marks
   3. 3.तस्य भार्या बुद्धिमती पुत्रद्वयोपेता पितृगृहं प्रति चलिता।0.5 marks
   4. 4.मार्गे गहनकाने सा एकं व्याघ्रं ददर्श।0.5 marks
   5. 5.सा व्याघ्रमागच्छन्तं दृष्ट्वा धाष्ट्र्यात् पुत्रौ चपेटया प्रहृत्य जगाद।0.5 marks
   6. 6.कथमेकशो व्याघ्रभक्षणाय कलहं कुरुथः?0.5 marks
   7. 7.अयमेकस्तावद् विभज्य भुज्यताम्।0.5 marks
   8. 8.पश्चाद् अन्यो द्वितीयः कश्चिद् लक्ष्यते।0.5 marks

   • प्रत्येक वाक्य को मूल रूप में ज्यों का त्यों लिखें, क्रम बदलें परन्तु शब्द न बदलें।
   • पाँचवें बिन्दु में 'चपेटया' और छठे में 'कलहं कुरुथः' अवश्य लिखें।
   • सातवें बिन्दु में 'विभज्य भुज्यताम्' तथा आठवें में 'द्वितीयः लक्ष्यते' शब्द अवश्य रखें।

   Marks split from a structure derived from past papers (checked twice); not CBSE’s official scheme

3. Q3Short answer4 marksAsked: 2023

   अधोलिखितानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारं संयोज्य पुन: लिखत । 8x1/2=4 (i) व्याघ्र: तां व्याघ्रमारीं मत्वा अधावत् । (ii) तस्य भार्या बुद्धिमती आसीत् । (iii) मार्गे सा एकं व्याघ्रं ददर्श । (iv) बुद्धिमती व्याघ्राद् भयात् मुक्ताऽभवत् । (v) तत्र राजसिंह: नाम राजपुत्र: वसति स्म । (vi) अस्ति देउलाख्यो नाम ग्राम: । (vii) सा पुत्रद्वयोपेता पितुर्गृहं प्रति चलिता । (viii) सा वाक्चातुर्येण बुद्धे: च प्रयोगेन व्याघ्रं भयभीतं कृतवती ।

   

   Medha Ma’am

   AskMedha’s AI teacher

   Watch it on the board · 60 s

   Model answer · Sequencing story events, Buddhirbalavati Sada

   1. 1.(vi) अस्ति देउलाख्यो नाम ग्रामः।0.5 marks
   2. 2.(v) तत्र राजसिंहः नाम राजपुत्रः वसति स्म।0.5 marks
   3. 3.(ii) तस्य भार्या बुद्धिमती आसीत्।0.5 marks
   4. 4.(vii) सा पुत्रद्वयोपेता पितुर्गृहं प्रति चलिता।0.5 marks
   5. 5.(iii) मार्गे सा एकं व्याघ्रं ददर्श।0.5 marks
   6. 6.(viii) सा वाक्चातुर्येण बुद्धेः च प्रयोगेन व्याघ्रं भयभीतं कृतवती।0.5 marks
   7. 7.(i) व्याघ्रः तां व्याघ्रमारीं मत्वा अधावत्।0.5 marks
   8. 8.(iv) बुद्धिमती व्याघ्राद् भयात् मुक्ताऽभवत्।0.5 marks

   Marks split as in the board’s published marking scheme

Questions parents and students ask

How many marks does "बुद्धिर्बलवती सदा" carry in CBSE Class 10 Sanskrit?

In the CBSE papers of 2023–2026, this chapter carried about 3 marks and about 1 questions a year; by marks it ranks 12 in Sanskrit.

Which are the most important (VVI) questions of "बुद्धिर्बलवती सदा"?

The 3 questions above are from the board’s real papers, each with the years it was asked; the most-asked come first with their full model answers. All 3 written questions of this chapter, with answers, are in the AskMedha app.

Do the answers follow the board’s marking scheme?

Yes. CBSE publishes its marking schemes; every model answer here is written point by point to the marks the board’s own scheme gives, and checked by a second, independent model.